İçeriğe geçmek için "Enter"a basın

Kara Delik

Kara delik, uzayda kütle çekiminin çok yoğun olduğu bir noktadır. Kütle çekim o kadar fazladır ki ışık bile bir kara delikten çıkamaz. Böylesi bir güç, çok yoğun bir kütlenin küçük bir alana sıkışmasıyla oluşur. Bu sıkışma bir yıldızın ölümü sırasında olabilir. Bazı kara deliklerin sebebi ölen yıldızlardır.

Işık, kara delikten kaçamadığı için kara delikler görünmezdir. Fakat özel ekipmanla donatılmış uzay teleskopları kara delikleri bulabilir, kara deliğe çok yakın madde ve yıldızların hareketlerini gözlemleyebilirler.

Kara delikler ne kadar büyük olabilir?

Kara deliklerin bir çok farklı boyutu vardır, ama bunlar temelde üç kategoride sınıflandırılır. Bu kategoriler kara deliğin kütlesi ve boyutu göz önünde bulundurularak oluşturulurlar. En küçükleri başlangıç kara delikleridir. Bilim insanları böylesi bir kara deliğin bir atom kadar küçük, fakat bir dağ kadar ağır olduğunu düşünüyorlar.

En yaygın kara delik tipi olan orta boyutlulara yıldız kaynaklı kara delikler denir. Bu sınıftaki kara delikler, Güneş‘in 20 katı kadar kütleye sahip ve 30 km çapında bir küre büyüklüğünde olabilirler. Samanyolu galaksisinde bu tipte onlarca kara delik olabilir.

En büyüklerin olduğu sınıf ise dev kara deliklerdir. Ağırlığı ortalama 1 milyon Güneş’in ağırlığına denk ve Güneş sistemi kadar büyük olabilirler. Bilimsel çalışmalar her galaksinin merkezinde bu tarz bir kara delik bulunduğunu gösteriyor. Samanyolu Galaksisi‘nin merkezindeki dev kara deliğin adı Sagittarius A’dır. Boyutu Güneş kadar olan Sagittarius A, 4 milyon Güneş‘in kütlesine sahiptir.

Kara delikler nasıl oluşur?

Başlangıç kara deliklerinin evrenin erken dönemlerinde, yani büyük patlamadan sonra oluştukları düşünülüyor. Yıldız kaynaklı kara delikler bir yıldızın kendi merkezi üzerine çökmesiyle oluşur. Bu çökme ayrıca süpernova ve parçalarını uzaya fırlatan yıldız patlamalarına da sebep olur.

Bilim insanları dev kara deliklerin ise galaksilerle aynı zamanda oluşmuş olması gerektiğine inanıyor. Dev kara deliklerin boyutu, içinde bulunduğu galaksinin kütle ve boyutuyla ilişkilidir.

Kara delikler görünmezse, var olduklarını nasıl biliyoruz?

Kara delikler görünmezdir; çünkü güçlü kütle çekimleri, ışığı kara deliklerin merkezine hapseder. Ama biliminsanları bu güçlü çekimi, etrafındaki yıldızların ve gazların hareketlerinden çıkarsayabilirler. Eğer bir yıldız uzayda belli bir noktada yörüngeleniyorsa, biliminsanları orada bir kara delik olup olmadığını anlamak için yörüngesini çalışabilir.

Bir yıldız ve bir kara delik birbirlerine yakın yörüngeleniyorsa, yüksek enerji ışığı oluşur. Bilimsel araçlar da bu yüksek enerji ışıklarını yakalayabilirler.

Bazen kara deliğin kütle çekimi o kadar yüksektir ki yakınındaki yıldızın etrafındaki gazı kendine çeker toplanma diski denen bir disk oluşturur. Toplanma diskindeki gaz, kara deliğin etrafında dönmeye başladığında, gaz o kadar ısınır ki X-ışınları yaymaya başlar. NASA’nın teleskopları bu ışınları ölçer ve astronomlar da bu veriyi kara deliği çalışmak için kullanırlar.

Toplanma Diski
Toplanma Diski

Kara delikler evrende başıboş dolaşıp gezegenleri yutmazlar. Evrendeki diğer her şey gibi kütle çekimine göre hareket ederler. Dünyayı yutabilmesi için kara deliğin yörüngesinin Güneş sistemine çok yakın olması gerekirdi ki böyle bir şey olası değil.

Güneş’le aynı kütleye sahip bir kara delik yer değiştirseydi, yine de dünyaya bir şey olmazdı. Güneş’le aynı kütleli bir kara delik, Güneş’inkiyle eşit bir kütle çekimi oluştururdu. Diğer her şey nasıl Güneş‘in etrafında yörüngeye oturmuşsa, böyle yapmaya devam ederlerdi.

Güneş’imiz bir gün kara delik olacak mı?

Güneş, bir kara deliğe çökebilmek için gerekli kütleye sahip değil. Milyarlarca yıl sonra, Güneş ömrünün sonuna yaklaştığında parlayan kırmızı bir yıldız olacak. Enerjisinin tamamını tükettiğinde ise dış katmanlarını dışarı püskürtecek ve gezegensi bulut denen bir parlak gaz halkaları oluşturacak. Her şeyin sonunda ise Güneş, soğuyan beyaz cüce yıldız olacak.

Gezegensi Bulut
Gezegensi Bulut

Kaynak 1