İçeriğe geçmek için "Enter"a basın

Jüpiter

Tanrıların kralı Jüpter’in ardından isimlendirilen gezegen gerçekten de adının hakkını veriyor. 1.90 x 1027 kilogramlık kütlesi ve 139,822 çapıyla Jüpiter, Güneş Sistemi’ndeki en büyük ve en geniş gezegen. Jüpiter o kadar büyük ki kütlesi 317 Dünya’nın kütlesine eşit.

Jüpiter ve Dünya
Dünya (solda) ve Jüpiter’in (sağda) büyüklükleri

Jüpiter’in, gezegeni yörünge alan 67 doğrulanmış uydusu vardır. Bu uydular üç sınıfta toplanır:

  1. İç Uydular. Bunlar gezegene en yakın uydulardır ve Amalthea grubu olarak da adlandırılırlar. Jüpiter’in iç uydularının isimleri Metis, Adrastea, Amalthea ve Thebe’dir.
  2. Galileo Uyduları. Bunlar 1610 yılında Galileo tarafından gözlemlenen, Jüpiter’in en büyük uydularıdır. Io, Europa, Ganymede ve Callisto.
  3. Dış Uydular. Bunlar daha küçüklerdir ve Jüpiter’den daha uzaktadırlar. Ayrıca düzensiz, elips yörüngeleri vardır ve bunların bir çoğu Jüpiter’in kütleçekimsel alanına hapsolmuş asteroitlerdir.

Jüpiter’le İlgili Bilgiler

  • Jüpiter’i kez kayda geçirenler MÖ 7. veya 8. yüzyılda Babillilerdi. Gökyüzünün ve Romalı tanrıların kralı olan Jüpiter’in ardından isimlendirilmiştir. Yunan mitolojisindeki dengi şimşekler tanrısı Zeus’tur. Mezopotamyalılar için de tanrı Marduk ve Babil şehrinin koruyucusuydu.  Germen kabileleri de gezegeni Thor olarak da bilinen Donar olarak görmüşlerdir.
  • 1610’da Galileo Jüpiter’in uydularını keşfettiğinde bu, gök cisimlerinin Dünya’dan başka bir şeyin etrafında da dönebileceğini gösteren ilk kanıttı. Bu keşif Kopernik‘in Güneş merkezli sistem modelini de desteklemiştir.
  • Jüpiter gezegenler arasında en kısa güne sahip olandır. Jüpiter kendi etrafında gerçekten de çok hızlı dönüyor; bir tur yaklaşık 9 saat 55 dakika sürüyor. Bu hızlı dönüş, Jüpiter’in yassı hatlara sahip ebru sanatı gibi bir görünümünün olmasının da sebebidir.
  • Jüpiter’in Güneş’in etrafındaki dönüşü 11.86 Dünya-yılı sürüyor. Yani Dünya‘dan bakıldığında Jüpiter çok yavaş hareket ediyor gibidir. Bir takımyıldızdan diğerine geçişi aylar alır.
  • Jüpiter’in silik bir halkası vardır. Bu halkayı Jüpiter’in uydularına çarpan göktaşlarının çıkardığı toz bulutları oluşturur. Halkalar Jüpiter’e 92.000 kilometre mesefede başlar ve 225.000 kilometre uzağa kadar gider. Halkalar 2000-12.500 kilometre kalınlığında değişkenlik gösterir.

    Jüpiter'in Halkaları
    Jüpiter’in Halkaları
  • Jüpiter’in etrafında dönen en az 67 uydusu var. Bu sayıya ilk kez Galileo tarafından keşfedildiği için Galileo uyduları denen dört büyük uydu da dahildir.
  • Jüpiter’in en büyük uydusu Ganymede, Güneş Sistemi’ndeki en büyük uydudur. Uydulara bazen Jovian uyduları da denir ve en büyükleri Ganymede, Callisto, Io ve Europa’dır. Ganymede 5268 kilometre çapıyla Merkür gezegeninden bile büyüktür.

    Galilei uyduları: Io, Europa, Ganymede, ve Callisto.
    Galilei uyduları: Io, Europa, Ganymede, ve Callisto.
  • Jüpiter’in manyetik alanı çok güçlüdür. Bu alan Dünya‘dakinin yaklaşık 14 katı kadar güçlü ve Güneş Sistemi’ndekilerin en büyüğü.
  • Jüpiter, Güneş Sistemi’ndeki en parlak dördüncü nesnedir. Güneş, Ay ve Venüs‘ün ardından Jüpiter gözle görülebilen 5 gezegenden biridir.
  • Jüpiter’in kendine özgü bir bulut tabakası vardır. Gezegenin atmosferinin üst kısmı amonyak kristalleri, kükürt ve bunların karışımından oluşan bölgelere ve bulut kuşaklarına ayrılmış durumdadır.
  • Jüpiter’de, Dünya ve Mars‘taki gibi mevsimler yaşanmıyor. Çünkü eksen eğikliği sadece 3.13 derece.
  • Jüpiter’in Kırmızı Devi aslında gezegeni 300 yıldır dolanan bir fırtınadır. Bu fırtına o kadar büyük ki içine üç tane Dünya sığabilir.
  • Jüpiter’in kütlesi 80 kat fazla olsaydı; merkezi, nükleer füzyona uğrardı ve bir gezegen olmak yerine yıldız olurdu.

Jüpiter’le ilgili daha ilginç şeylerden biriyse aslında başarısız bir yıldız oluşu. Yukarıda da belirtildiği gibi kütlesi 80 kat fazla olaydı bir yıldız olabilirdi. Yine de şimdiki büyüklüğü ve etrafındaki uyduları düşünüldüğünde küçük bir Güneş Sistemi gibi.

Jüpiter’e bilimsel yaklaşımımız 1970’lerden beri gezegene yönelik misyonlarla hızlıca artmış olsa da, gezegenin dış özelliklerini anlamak için bunlara gerek yok. Hatta bu özellikler Dünya’daki teleskoplarla ulaşmak mümkün. Örneğin Hubble Uzay TeleskobuShoemaker-Levy 9 kuyruklu yıldızının Jüpiter’e çarpışının olağanüstü resimlerini kaydedebildi.

Shoemaker-Levy 9 (1994)
Hubble Uzay Teleskobu, Shoemaker-Levy 9’un gezegene çarpışından 1 saat 45 dakika sonra bu resmi çekti. Sağ alttaki bölge, çarpışmanın yaşandığı kısım. (1994)

Jüpiter’in Atmosferi

Jüpiter’in atmosferinin kalınlığını belirleyebilmek karasal gezegenlerde olduğu kadar kolay değil. Dünya‘da atmosferin sınırı, gezegenin katı yüzeyine kadardır. Ancak Jüpiter’in atmosferi gazlı dış kuşaktan gezegenin sıvı katmanına geçiş yapar. Buna rağmen uygulamada kullanmak için biliminsanları atmosfer basıncının Dünya’daki deniz seviyesindekinin 10 katına denk gelen bir derinliği gezegenin yüzeyi olarak belirlemişlerdir.

Dünya‘daki teleskoplardan görülebilen, atmosferdeki bu katmanlar açık ve koyu yatay şeritlere ayrıldı. Biliminsanları bu şeritlerin yüksek ve alçak basınç alanları olduğunu düşünüyor. Sonuç olarak fırtınalar da genellikle komşu iki katmanın sınırlarında gerçekleşiyor. Jüpiter’in güneyinde görülen Kırmızı Dev de bu fırtınalardan biri. Yüzyıllardır devam eden bu fırtınanın 25.000 kilometre genişliğinde olması gerçekten çok ilginç.

Jüpiter’in atmosferinin bileşimi de bir o kadar ilgi çekici. Yaklaşık olarak %90 hidrojen ve %10 helyumdan oluşan Jüpiter’in atmosfer bileşimi neredeyse Güneş‘inkiyle aynı. Tek farklılık, Güneş’in Jüpiter’den çok daha büyük olması. Bu bileşimi, Jüpiter’in yıldız olmuş olabileceği savını da destekliyor.

Jüpiter’in İçi

Jüpiter’in içinin üç katmandan oluştuğu düşünülüyor. İlki, tüm Dünya‘nın 12 ila 45 katı kütlesiyle çeşitli elementlerden oluşan çekirdek. Çekirdeğin etrafındaki ikinci bölgeyse elektriksel olarak iletken sıvı hidrojen katmanı. Üçüncü bölgeyse gezegenin atmosferine yayılan, eser miktarda helyumla sıradan hidrojenden oluşuyor.

Jüpiter’in inanılmaz bir özelliğiyse Güneş‘ten aldığından daha fazla enerjiyi çevresine yayması. Bunun sebebi gezegenin devasa olması. Bu kadar büyük bir kütlenin sonucu olarak Jüpiter kendisine güçlü bir kütleçekim uyguluyor ve gezegenin tamamını sıkıştırıyor. Bu içe yönelik kuvvet de, daha sonra uzaya yayılacak yüksek miktarda sıcaklık üretiyor.

Jüpiter’in Yörüngesi ve Dönüşü

Jüpiter’in Güneş‘e uzaklığı Dünya’nın Güneş’e uzaklığının beş katından biraz daha fazla. Yani Güneş ışınlarının Jüpiter’e ulaşması 43 dakika sürüyor. Jüpiter’in .04838’lik yörünge eksantriklikliği de onu gezegen eksantrikliği sıralamasında en büyük dördüncü yapıyor. Günberisi 7.41 x 108 km ve günötesi 8.16 x 108 km. Jüpiter’de bir yıl 4333 Dünya günü sürüyor. Yani Jüpiter’in 1 yılı Dünya‘nın 12 yılına denk geliyor.

Jüpiter’in 3.17° olan eksen eğikliği de oldukça küçük. Hatta Merkür‘den sonra en küçük eksen eğikliğine sahip. Bu da demek oluyor ki Jüpiter’de mevsimler yaşanmıyor.

Jüpiter’in kendi etrafında dönüşünde de iki şey göze çarpıyor. Bunlardan ilki, hızı. 10 saatin biraz daha altında olan dönüş hızı onu, Güneş Sistemi’nde en hızlı dönen gezegen yapıyor. Onu yaklaşık olarak 10.7 saatle Satürn izliyor. Bu çabuk dönüş hızı, gezegenin ekvatorlardan şişmesine neden oluyor.

Jüpiter’in dönüşüyle ilgili ikinci farklı şey de gezegenin farklı kısımlarının farklı hızlarda dönmesi. Bunun sebebi de Jüpiter’in tamamen katı olmaması. Örneğin; kutuplarda atmosfer, ekvatorda olduğundan 5 dakika daha yavaş dönüyor.

Jüpiter’in Halkaları

Genellikle sadece Satürn‘ün halkaları bilinse de, Jüpiter’in de halkaları vardır. Yine de Jüpiter’in bir halka sistemi yoktur. Çünkü Jüpiter’in halkaları genellikle, görülmesi çok zor tozlardan oluşuyor. Bu halkaların oluşumunun, Jüpiter’in uydularından gelen materyale dayandığı düşünülüyor.

Kutup Işıkları

Hubble Uzay Teleskobu, Jüpiter’in kuzey kutbunda muhteşem bir olay yakaladı. Aşağıdaki resimden de görebileceğiniz üzere tıpkı Dünya’daki gibi Jüpiter’de de kutup ışıkları vardır. Ancak Dünya‘daki yeşil rengin aksine elektrikli mavi rengindedir.

Jüpiter'in Kutup Işıkları
Jüpiter’in Kutup Işıkları

Jüpiter’in kutup ışıklarının elektrik mavisi renginin sebebi aslında morötesi olmasıdır. Yani aslında yukarıdaki resimdeki gibi bir Jüpiter’i çıplak gözle göremezsiniz.

Kütle:1,898,130,000,000,000,000 milyar kg (317.83 x Dünya)
Ekvator Çapı:142,984 km
Kutup Çapı:133,709 km
Ekvator Çevresi:439,264 km
Bilinen Uyduları:67
Ünlü Uyduları:Io, Europa, Ganymede, & Callisto
Bilinen Halkaları:4
Yörünge Mesafesi:778,340,821 km (5.20 AU)
Yörünge Süresi:4,332.82 Dünya günü (11.86 Dünya yılı)
Yüzey Sıcaklığı:-108°C
Kayda Geçişi:MÖ 7. veya 8. yüzyıl
Kaydeden:Babilli gökbilimciler

Kaynak 1