İçeriğe geçmek için "Enter"a basın

Ay (Dünya’nın Uydusu)

Dünya‘dan 384,400 km uzakta bulunan Ay, uzaydaki en yakın komşumuz ve gezegenimizin tek doğal uydusudur. Bu yüzden Güneş Sistemi’nde Dünya’nın ardından hakkında en çok bilgiye sahip olduğumuz gök cismidir. Tıpkı Dünya gibi Ay da bazı yönlerden oldukça sıradışıyken, diğer yönlerden oldukça sıradandır.

Dünya ve Ay
Boyutları bakımından Dünya (solda) ve Ay (sağda)

Ayın Evreleri

Aşağıdaki görselde Ay’ın sekiz evresini görebilirsiniz: İlk Dördün, Hilal (Yükselen), Yeni Ay, Hilal (Alçalan), Son Dördün, Şişkin Ay (Alçalan), Dolunay, Şişkin Ay (Yükselen).

Ay'ın Evreleri
Ay’ın Evreleri

Ay Hakkında Bilgiler

  • Ay’ın karanlık yüzü yoktur. Her tarafı aynı derecede Güneş ışığı alabilir. Ancak Dünya‘dan, Ay’ın sadece bir yüzü görülebilir. Bunun sebebi Ay’ın kütleçekimsel kilitle Dünya’ya bağlı olmasıdır. Yani Ay’ın kendi ekseni etrafındaki dönüş hızı, Dünya’nın etrafındaki dönüşüne denktir.
  • Dünya’daki gelgitlerin sebebi Ay’dır. Ay’ın kütleçekiminden kaynaklanan iki etki oluşur. Bunlardan biri Ay’a bakan tarafta, diğeri ise aksi yöne bakan taraftadır. Dünya döndükçe, bunlar da okyanuslar boyunca dolaşır ve gelgit ismini veridimiz doğa olaylarına dönüşürler.
  • Ay gitgide Dünya’dan uzaklaşıyor. Ay her yıl 3.8 cm, Dünya’dan uzaklaşıyor. Biliminsanlarına göre bu, önümüzdeki 50 milyar yıl boyunca böyle devam edecek. Şu an Ay’ın Dünya etrafındaki 27.3 gün süren turu, o zaman 47 gün sürecek.
  • Ay’da ağırlığınız daha azdır. Ay’la ilgili en çok bilinenlerden biri de kütleçekiminin Dünya’ya oranla çok daha az olduğudur. Bunun sebebi Ay’ın kütlesinin küçük olmasıdır. Ay’daki ağırlığınız Dünya’dakinin yaklaşık %16.5’i kadardır.
  • Ay’da 12 insan yürüdü. Bu süreç 1969 yılında Apollo 11 misyonu ve Neil Armstrong’la başlayıp, 1972’de Apollo 17 misyonu ve Gene Cernan’la sona erdi. Ay’a gidenlerin hepsi erkek ve Amerikalı’ydı. 1972’den beri tüm Ay misyonları insansız olarak gerçekleştiriliyor.
  • İnsanlar tekrar Ay’a gidecek. NASA, 2019-2020 civarında Ay’da kalıcı uzay üssü kurmayı  planlıyor.
  • Ay’da atmosfer yok. Bu yüzden Ay kozmik ışınlara, göktaşlarına, asteroidlere, kuyruklu yıldızlara ve güneş rüzgarlarına karşı savunmasız. Bunun sonucunda da Ay’da yüksek sıcaklık farklılıkları oluşuyor ve yüzeyi de kraterlerle kaplı. Atmosferin olmaması demek, gökyüzünün hep karanlık olması ve sesin duyulamaması da demektir.
  • Ay’da depremler gerçekleşiyor. Dünya‘nın kütleçekim kuvveti, Ay’da yüzeyin birkaç kilometre altında depremlerin gerçekleşmesine neden oluyor ve bu da kırılmalar ve çatlaklarla sonuçlanıyor. Ay’ın çekirdeğinin de Dünya’nınki gibi eriyik halde olduğunu düşünülüyor.
  • Ay, en büyük beşinci doğal uydu. Her ne kadar Jüpiter’in uyduları ve Satürn’ün uydularının gerisinde kalsa da Ay, yörünge aldığı gezegene oranlandığında en büyük doğal uydu oluyor. Yaygın bir kurama göre bir zamanlar Ay, Dünya’nın parçasıydı. Fakat çok erken zamanlarda Dünya’ya çarpan büyük bir cisim, Ay’ı Dünya’dan kopardı.
  • “Ay’daki yüz” bir optik yanılsamadır. Sebebi Ay’da bulunan tepeler ve düzlüklerin, aldığı ışıktan kaynaklanan kontrasttır.
  • Ay’ın çapı 3.474 km’dir. Bu, yaklaşık olarak İstanbul Madrid arası karayolu mesafesi (3.534 km) kadardır.
  • Ay’ın yüzeyinde 5000’den fazla krater var.
  • Dünya, Güneş ile Ay’ın arasına girdiğinde Ay tutulması gerçekleşir. Dünya’nın gölgesi Ay’da görünür.
  • Ay, Dünya ile Güneş’in arasına girdiğinde Güneş tutulması gerçekleşir. Ay’ın gölgesi Dünya’da görünür.

Ay’la İlgili Diğer Bilgiler

Ay, bir karasal gezegeni yörünge alan tek küresel gök cismi olması yönünden sıradışıdır. Küresel olabilmesinin sebebi, yüksek kütleye sahip olmasından dolayı kütleçekiminin tüm maddeyi merkezin etrafında toplayabilmesidir.

Ay’ın bir diğer sıradışı özelliği ise Dünya‘ya oranlandığında boyutudur. Ay’ın 3,475 km olan çapı, Dünya’nınkinin dörtte biri kadardır. Boyutuna oranlandığında hiçbir gezegenin bu kadar büyük uydusu yoktur.

Ancak boyutuna oranla Ay’ın kütlesi azdır. Yani Ay, çok yoğun değildir. Bunun açıklaması da Ay’ın oluşumunda yatıyor. Çok erken dönemlerde Mars boyutunda bir gök cisminin Dünya’ya çarptığı düşünülüyor. Bunun etkisiyle Dünya’nın mantosunun ve kabuğunun bir kısmı uzaya saçılıyor. Uzaya saçılan bu madde, Dünya’nın etrafında dönmeye başlıyor ve zamanla kütleçekiminin etkisiyle bir araya gelerek bugün Ay olarak bildiğimiz gök cismini oluşturuyor. Ay’ın yoğunluğunun az olmasının sebebi de Dünya’nın mantosundan ve kabuğundan oluşuyor olmasıdır. Çünkü yoğunluk gezegenin merkezine gidildikçe artar.

Dünya’dan bakıldığında Ay’daki pek çok krater gözlemlenebilir. Bunun sebebi basittir. Dünya’dan farklı olarak Ay, jeolojik olarak etkin değildir; ne atmosferi, ne de volkanik hareketliliği vardır. Bunun sonucunda da yüzeyindeki kraterler olduğu gibi kalır.

Kaynak 1