Batlamyus: Coğrafya ve Astronominin Kurucusu



Batlamyus yaklaşık 2000 yıl önce İskenderiye, Mısır’da yaşamış bir biliminsanıdır. Astronomi ve coğrafyanın tarihinde ve gelişiminde önemli bir rol oynamıştır. Doğum ve ölüm tarihleri gibi şeyler hakkında çok az şey biliyoruz. Onu daha çok gözlemlerinden tanıyoruz. Yaptığı ilk gözlemin ise 12 Mart 127’de gerçekleştiğini söyleyebiliriz.

Kayda geçen son gözlemi ise 2 Şubat 141’dir. Bazı uzmanlar hayatının 87-150 yıllarını arasında olduğunu düşünüyorlar. Batlamyus yaşadığı sürece bilimi ilerletmek için çok şey yaptı. Yıldızların ve gezegenlerin çok başarılı bir gözlemcisi olduğu kolaylıkla anlaşılıyor.

İsmi sayesinde Batlamyus’un hayatına dair küçük ipuçları elde edebiliyoruz: Claudius Ptolemy. Romalı ismi Claudius ile Yunan-Mısırlı ‘Ptolemy’ sözcüğünün bir karışımı. Buradan muhtemelen Yunan olduğunu ve ailesinin Batlamyus’dan önce Roma yönetimi altındaki Mısır’a yerleştiğini anlıyoruz. Kökenleri hakkında başka hemen hemen hiçbir şey bilinmiyor.

Biliminsanı Batlamyus

Bildiğimiz diğer şeyler Batlamyus’un çalışmaları. Bir astronom, matematikçi ve coğrafyacıydı. Dünyanın evrenin merkezinde olduğunu söyleyen Yunan görüşünü hakkında yazılar yazdı ve gezegenlerin hareketlerini hesapladı. Bunu da dünyanın neden evrenin merkezi olduğunu küçük dış yörüngelerle açıklayan Rodoslu Hipparkos’un çalışmasını sentezleyip uzatarak yaptı.
Kopernik Öncesi Evren Modeli

Kendisinden önceki dönemde dünya merkezli evren kuramının bazı sıkıntıları doğmuştu. Çünkü gözlemlere bakılırsa gezegenler bazen hareketlerini durduruyor, geri gidiyor ve tekrar ilerliyorlardı. Bu sorunu açıklığa kavuşturabilmek için dış çemberler kurama eklendi. Dış çemberler, dünyanın etrafında dönen gezegenlerin, aynı zamanda yörünge üzerinde bazı noktalar etrafında da dönmesini ifade eder. Batlamyus da bu sistemin ince hesaplamalarını yapmıştır.

Bu kurama bu yüzden Batlamyusçu yaklaşım da denir. Gök cisimlerinin hareketlerini açıklayan önemli bir kuramdı bu. Gezegenleri çıplak gözle takip etmeye çalışanlar için yeterli tahminler yapılabiliyordu. Fakat, çok sonraları bu teorinin yanlış olduğunu insanlık öğrenecekti.

Yazar Batlamyus

Kendi sistemini Almagest adındaki 13 ciltlik, astronomisinin matematiğini anlatan kitabında sundu. Bunlar bilinen gezegenler ve ayla ilgili matematiksel hesaplamalardı. Ayrıca gözlemleyebildiği 48 takımyıldızı içeren bir yıldız kataloğu da vardı. Bunların hepsi bugün hala aynı isimlerle kullanılmaktadır. Gün dönümleri ve ekinokslar döneminde gökyüzünü düzenli olarak gözlemledi. Buradan da mevsimlerin süresini anlamaya başladı. Bu bilgiyle, güneşin gezegenimiz etrafında yaptığını sandığı hareketleri anlamaya çalıştı. Tabi ki çalışması yanlıştı; fakat buna rağmen gökyüzünde neler olup bittiğine dair bilimsel bir yaklaşımı kullanan ilk kişiydi.

Batlamyus sistemi, yüzyıllarca gök cisimlerinin hareketlerini açıklayan ve dünyanın önemini vurgulayan önde gelen bir yaklaşım oldu. 1543’te biliminsanı Nikolas Kopernik, gezegen sisteminin merkezine güneşi koyan bir kuram sundu. Güneş merkezli hesaplamaları ve gezegen hareketleri daha sonra Johannes Kepler’in hareket kanunlarıyla da desteklendi. İlginç bir şekilde, bazı insanlar Batlamyus’un kendi sistemine inandığına ve gezegen hareketlerini bu şekilde hesaplamasına kuşkuyla bakıyor.

Batlamyus, coğrafya ve haritacılık tarihinde çok önemli bir kişidir. Dünyanın bir küre olduğunun farkındaydı ve bu küre şekli düz bir zemine yansıtmaya çalışan ilk kartograftı. Çalışması Coğrafya, Kristof Kolomb (1451-1506) zamanına kadar bu konudaki başlıca çalışma olarak kaldı. O dönemde tüm kartografların yaşadığı zorluklar da düşünüldüğünde çalışması şaşırtıcı derecede doğru bilgiler içeriyordu. Ancak Asya kıtasını çok büyük tahmin etmesi gibi bazı problemler vardı. Oluşturduğu haritalar, Kristof Kolomb’un batıya giden yola çıkması için ona yardımcı olmuş olabilir.

Batlamyus'un Dünya Haritası

Kaynak 1: [https://goo.gl/Rh7A9V]